Hoe ik via een literaire omweg toch weer bij de Zondvloed uitkwam

Ik ben de Zondvloed van Jeroen Brouwers gaan lezen en onderweg raakte ik op het pad van een oude man die wakker ligt naast in slaap gehouden meisjes en terugdenkt aan zijn leven en liefdes. Die associatie was zo sterk dat het mij in een literaire omweg dwong. Ik herlas ‘de schone slaapsters’ en het eerbetoon aan de oude schrijver Yasunari Kawabata “herinneringen aan mijn droeve hoeren” van Gabriel Garcia Marquez. Associaties die tot een stukje op dit blog leidden. Of Brouwers Kawabata bedoelt als hij een oude Nobelprijswinnaar beschrijft of zichzelf als jongetje dat boeken schrijft in de ruïne van zijn reusachtige muziekinstrument, weet ik niet zeker, maar het maakt ook eigenlijk niet uit. Brouwers taal roept associatie na associatie op. Daarover gaat ook zijn meesterwerk, want dat is het, over een zondvloed aan associaties. Ik ben zo blij dat ik die omweg heb gemaakt, omdat het inslaan van een andere weg past bij de stijl van de Zondvloed. Via talrijke omwegen word je weggeleid van de handeling waarom het draait. Sluiers worden gedeeltelijk opgetild, sommige dingen moet je zoeken in andere delen van de trilogie, het Verzonkene en Bezonken Rood.

Of de zwaar getormenteerde puber uit de kostschool ontsnapt is een vraag, maar nog belangrijker is de herhaling in zijn latere leven: het verliezen van schoenen en het in benarde situaties verzeild raken en er niet meer uit dreigen te komen, steeds opnieuw. De Zondvloed vat ouder werk samen en verwijst naar toekomstig werk. Zoals de natte krant die zo’n prachtmetafoor is in Datumloze dagen, vind ik kalenderblaadjes in de Zondvloed, kalenderblaadjes waarvan de datum niet meer te lezen is (sic!), waar Datumloze dagen gaat over een man die in een bos wandelt en zich loopt te verbijten over de verloren tijd, over de onmogelijkheid om de relatie met zijn zoon nog te herstellen. De schrijver, de hoofpersoon, het jongetje van 7, scheldt op zijn echtgenote, op de kinderen die hij tegen zijn zin gekregen heeft en daarmee verwijst hij naar de tragiek van Datumloze dagen, alsof hij het onheil over zichzelf heeft afgeroepen door er zó over te fulmineren. Alsof het drama van de gestorven zoon al in zijn woorden verborgen zit. De zondvloed begint en eindigt met een jeneverfles, en via het leven in Indië, zijn heimwee naar het jongetje dat hij ooit was (Ik heb niet heimwee naar ‘Indië’, maar naar mijzelf zoals ik daar toen ben geweest: ik was er gelukkig en daarna was ik niet gelukkig, nooit meer. p. 117), ademen we bladzijden lang het welbespraakt beschreven leven van een man die gedreven lijkt te worden door zelfhaat en de wens om desondanks gezien te worden.

Het 7-jarig jongetje dat hij ooit was, blijft hem parten spelen, ook als hij de gedroomde geliefde ontmoet. Nooit voldeed iemand, totdat ZIJ binnenwandelt en hem gelukkig en bedroefd tegelijkertijd maakt: want het geluk herbergt de eindigheid ervan. Haar is eveneens een grote rol toebedacht. Zij is er tijdens het interview met de schrijver, waarin hij zijn werk en bedoelingen uiteenzet. En steeds is er de vraag wie de hoofdpersoon is. Valt hij samen met de schrijver of is de schrijver een verzinsel, een verdichtsel, dichtbij de auteur, maar niet samenvallend met de auteur? De gedroomde geliefde staat tijdens het interview aan de rand van het water waarin zij gespiegeld wordt.

De tijd speelt de grootste hoofdrol. Als je op de laatste bladzijde aankomt, is het verhaal rond, is het niet begonnen bij het interview, maar bij de schrijver die in zijn boshuis wakker wordt met een jeneverfles waarin een van zijn vingers vastzit en die verdwaasd en ontgoocheld in het water belandt waarin zijn geliefde ‘zojuist’ nog gespiegeld werd. Het interview zet ons gedurende het lezen van de verhalen die met elkaar verweven zijn in het leven van de schrijver weer terug in het nu. Naast het spelen met de tijd, speelt de auteur ook met perspectieven: het ene moment is er in de ik-vorm, maar even later, soms zelfs binnen een zin, in de derde persoon geschreven. De scène van de man met de jeneverfles in het water dat dieper blijkt dan hij dacht, herbergt het totale levensverhaal van de hoofdpersoon, de schrijver, het 7-jarige jongetje: daarin doet Brouwers wat ons verteld wordt door mensen met een bijna-dood ervaring: zij zien in de laatste fase van hun leven, hun stervensfase, hun hele leven in een flits aan zich voorbijtrekken. Dan worden ze gereanimeerd en kunnen het ons navertellen. De meer dan 700 pagina’s waaruit de Zondvloed bestaat, is die flits in de laatste fase, de stervensfase van een man die een uitweg zoekt uit een benard bestaan, al doet hij dat geenszins bewust: het is een misstap, net als zijn hele leven een misstap lijkt, omdat hij er op die manier naar kijkt. Alles is verweven in dat ene tijdloze moment, het met een jeneverfles aan zijn vinger in het water vallen dat dieper is dan hij zich had voorgesteld, het einde is het begin en vice versa; want ook het geluk dat hij voelt als hij eindelijk zijn gedroomde geliefde ontmoet, is zwanger van de bedroefdheid om het naderende einde van dat geluk: het geluk dat de eindigheid ervan in zich herbergt.

De Zondvloed is met recht een meesterwerk genoemd, toen het uitkwam in 1988, zelfs de recensenten hadden een vooruitziende blik: alles wat Brouwers schrijft valt samen in dat ene werk en ook weer niet: het zijn zijwegen, associaties en altijd komt het weer terug bij dat jongetje van 7, dat verraden werd door zijn moeder en door haar niet werd gezien. Het is zoals hij ooit zei in een interview een paar jaar geleden, ik vermoed in het jaar dat hij 65 werd (2005) en twee boeken van hem door het RO-theater waren uitgebeeld (Bezonken Rood en Zonsopgangen boven zee), “het is steeds hetzelfde verhaal”. Dat is een van de redenen waarom ik het werk van Brouwers verslind: autobiografisch, maar toch ook weer niet, voortdurend vragen stellen over wat de waarheid is en of je die wel of niet in een roman verwerkt, het besef dat je – ook als schrijver – niet méér hebt dan wie je zelf bent en dat je dat meeneemt je werk in.
 
Dit is mijn manier van denken, in ieder geval mijn manier van kijken gebleven: er is nooit iets voltooid, alles blijft zich vanuit alle gezichtshoeken herhalen, opnieuw, opnieuw, opnieuw.” (384)
Het is zo precies wat ik voel op het moment dat ik de laatste bladzijde van de Zondvloed lees. Tevergeefs heb ik gehoopt op het ontsnappingsverhaal uit de kostschool, maar dat krijg ik hier niet te lezen en dat past zo goed in wat Brouwers over zijn stijl zegt: in dit boek zit hij opgesloten, op elke mogelijke manier die je maar bedenken kan: in zijn huwelijk, in zijn alcoholmisbruik, in zijn huis in het bos, in zijn relatie met zijn gedroomde geliefde, in de kostschool: kortom, er is geen ontsnapping mogelijk, alleen de meest ultieme en dat is de dood.
 
Jeroen Brouwers
De zondvloed, 1988
Uitgeverij Atlas – Amsterdam/ Antwerpen
ISBN 90 450 0843 2

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Literatuur, Volkskrantblog en getagged met , , , , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op Hoe ik via een literaire omweg toch weer bij de Zondvloed uitkwam

  1. Helena zegt:

    Mooie recensie. Lijkt me een boek waar je denk ik de tijd voor moet nemen om het te lezen en te kunnen begrijpen. Heb een tijd geleden Bezonken Rood gelezen (volgens mij ook op jouw aanraden) en vond het een mooi, indrukwekkend boek. Moest wel wennen aan zijn schrijfstijl geloof ik.

  2. solvejg zegt:

    Ja, je moet er absoluut de tijd voor nemen, Helena! Maar ik vond het in ieder geval de moeite waard. Ik kan me voorstellen dat je aan zijn schrijfstijl moest wennen, maar ik laat me er graag door meeslepen, zeker nu ik naast enkele van zijn romans, ook ander werk heb gelezen (Zachtjes knetteren de letteren; Kroniek van een karakter) heb gelezen. Leuk idee dat je Bezonken Rood misschien wel op mijn aanraden gelezen hebt!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s