De angst heeft ons blind gemaakt en zal ons blind laten blijven

Wat me het meest verbaast aan mensen die veel boeken lezen of liever gezegd die een omvangrijk boek in een nacht kunnen uitlezen en er vervolgens meteen een helder en indrukwekkend betoog over kunnen schrijven, is hun time-management. Met een kind, een 32-urige werkweek en ook nog een huishouding, is het doorgaans volstrekt onmogelijk om in korte tijd een boek achterelkaar uit te lezen. De onderbrekingen die worden gevormd door de dagelijkse beslommeringen belemmeren een totale overgave aan wat er zich tussen twee kaften afspeelt. Tot de dood van Michaël Zeeman mijn doorzettingsvermogen vleugels gaf. Op een zondagochtend, twee dagen nadat ik ‘de stad der blinden’ van José Saramago had opengeslagen, sloeg ik het met een zucht ook weer dicht. Blij dat ik het had volgehouden, dat ik me tegen wil en dank had laten meeslepen in de naargeestige sfeer van het virus waarvan de schrijver me wilde laten geloven dat het zou kunnen: blind van de een op de andere dag en nog uiterst besmettelijk ook. Een beetje zoals de longpest die in China vermoedelijk door een hond aan zijn baasje is overgedragen, die dat met de dood moest bekopen: het 10.000 zielen tellende dorp Ziketan is hermetisch van de buitenwereld afgesloten omdat de longpest zeer besmettelijk en dodelijk is.
 
Het virus in de stad der blinden is niet dodelijk, tenminste, het blind worden zelf gaat voornamelijk gepaard met grote ongemakkelijkheid omdat het zien een zo vanzelfsprekend gegeven is, dat we er niet bij stilstaan en dat het ons lettterlijk met blindheid slaat. De quarantaine die volgt op de bevinding dat alleen al het aankijken van een blinde leidt tot verblinding, levert vele pagina’s onmenselijkheid op, die weinig hoop biedt op lichtpuntjes. Tijdens het lezen overviel me de vraag wat de schrijver me wilde laten zien. Het leven ontregelt heel snel als de besmetting zich als een olievlek uitbreidt. En dan lees ik de alarmerende berichten over de mogelijke ontregeling door het virus dat ‘de echte wereld’ al geruime tijd bedreigt en waardoor de WHO inmiddels officieel de pandemie heeft uitgeroepen. Als een op de drie mensen ziek wordt, zal dat ongetwijfeld lastig worden, maar een ontregeling, zo een als Saramago beschrijft, zal uitblijven.

En toch bekruipt me regelmatig het onaangename gevoel dat het systeem kwetsbaar is. De meeste mensen houden zich aan de regels waardoor ont-regeling wordt voorkomen: we zijn gedisciplineerd en beschaafd. Zou dat de boodschap zijn van Saramago: die beschaving is slechts een dun laagje dat er snel af is als we ons bedreigd voelen in onze zekerheden? Als we bang worden, als de angst gaat regeren? De angst is in Nederland een aantal weken lang gevoed door berichten van het RIVM: er zouden vele mensen meer sterven door dit virus dan door een gewoon wintergriepje. En sinds gisteren is dat verhaal naar het rijk der fabelen verwezen: misschien wordt een op de drie mensen wel ziek, maar het is niet meer maar ook zeker niet minder dan een gewone wintergriep.

De overheid, in de gedaante van het RIVM, sust onze angst: het komt goed, misschien zijn zelfs al die miljoenen vaccins niet meer nodig. Er zijn duidelijke parallellen met het verzonnen virus van Saramago en de pandemische griep: de overheid ziet zijn verantwoordelijkheid voor het volk en zoekt een manier om de ont-regeling tegen te houden. In ‘de stad der blinden’ lukt dat niet: de ziekte ontziet niemand, maar op het moment dat je denkt: nu gaat het echt helemaal nooit meer goed komen, ontstaat er een modus vivandi: men lijkt een organisatiewijze te hebben gevonden, waardoor het leven min of meer leefbaar blijft. Iets dat me onwaarschijnlijk lijkt als zich daadwerkelijk een dergelijke epidemie, die vergelijkbaar is met de Spaanse griep of de zwarte dood, zou ontvouwen: er zou geplunderd worden en er zouden miljoenen doden vallen, niet alleen door de ziekte, maar ook doordat in een ontregeld systeem de macht van de sterkste geldt. Daarom kan ik Saramago’s exercitie alleen maar zien als een gedachtenexperiment, als een hunkering dat het goede in de mens zal overleven ten tijde van grote crises.

Buiten kijf staat dat het geweldig geschreven is in een opvallende stijl waarbij het veelvuldig gebruik van komma’s me in eerste instantie als gemaakt overkwam, maar dat bleek een fantastische manier te zijn om in de gesprekken tussen de naamlozen binnen te dringen. Ik zeg met nadruk naamlozen, omdat geen enkel personage een naam heeft, maar slechts wordt aangeduid door middel van attributen, alsof je naar een toneelstuk kijkt waarin een groot aantal personages wordt gespeeld door slechts enkele acteurs en waar de attributen zichtbaar maken welk personage aan het woord is. Tenslotte zegt het meisje met de zonnebril: “ Binnen in ons zit iets dat geen naam heeft, dat is het wat wij zijn.” Waarmee ook dit opvallende verschijnsel zijn eigen rechtvaardiging krijgt. Overigens was de (niet blinde) vrouw van de oogarts misschien wel het meest beklagenswaardig.

 
 
 
 
 

Advertenties
Dit bericht werd geplaatst in Literatuur, Volkskrantblog en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

14 reacties op De angst heeft ons blind gemaakt en zal ons blind laten blijven

  1. Fleur zegt:

    Heb net iets vreselijk stoms gedaan,kn ut echt niet vertellen.
    ben zo in paniek.

  2. iris kijkt zegt:

    Ik heb het boek ook liggen, maar vraag me af waarom ik er aan zou beginnen. Is het goed geschreven ? Want dat ‘dun laagje beschaving’-thema is niet zo’n grote ontdekking. Ik merk ook dat ik tegenwoordig bij sommige aangekondigde zware films denk : waarom zou ik dit willen zien ?

  3. K zegt:

    Mensen bang maken is erg verkeerd! dat neem ik de media kwalijk.
    En onze beschaving, tja , die is fragiel.
    Laat maar eens de schappen van de supermarkt leeg zijn, zou mijn man zeggen.

  4. J de Kat zegt:

    Jack London schreef zo’n honderd jaar geleden The Scarlet Fever (hier uitgegeven als De Scharlaken Pest). Komt op hetzelfde neer. Adembenemend, maar je hebt het binnen twee uur uit.
    Toen het boek verscheen moest de Spaanse Griep nog uitgebroken worden. 😉

  5. easywriter6616 zegt:

    The Day of the Triffids (John Wyndham) gaat ook over een blindheidspandemie, met alle sociale ontregeling die daarbij komt kijken. Omdat dat boek goed afliep, en dan ook nog eens onder de noemer science fiction werd gebracht, is het denk ik nooit door een serieuze recensent besproken.

  6. Linda zegt:

    Nu de grieppaniek toeslaat, moest ik denken aan The Stand, van Stephen King. In zijn boek een door mensen gemaakt griepvirus, die razendsnel om zich heen slaat. Een van de hoofdthema’s: angst kan het slechtste en het beste in mensen naar boven brengen.
    Ik merk dat ik boeken nu anders lees: niet meer de argeloze lezer, maar nu kijkend naar opbouw van het verhaal, diepte van karakters.

  7. Henk zegt:

    Angst is een slechte raadgever. Prima bijdrage.
    Groeten H.

  8. solvejg zegt:

    Goedemorgen Fleur, dit is niet echt on topic, wat wil je me vertellen?
    Ja, Iris, het is zeker goed geschreven. Voor mij is het een van de redenen waarom ik het boek uiteindelijk gelezen heb. Ik heb er lang tegenaan gehikt, maar ben blij dat ik het toch heb gelezen. En dat van die beschaving, dat is een van de dingen die ik eruit heb gehaald en nee, dat is zeker niet nieuw, wel hoe hij het schrijft. Wat je over sommige films zegt: dat herken ik wel!
    Hallo K, als hier de schappen leegraken, hou ik mijn hart inderdaad vast!!
    @J de Kat: twee uur past wel in mijn tijdschema 🙂 Ik zocht het net even op bij google en vond een downloadversie (http://www.gutenberg.org/ebooks/21970) van het boek. Dank voor je tip!
    @easywriter: dat boek van Wyndham zet ‘de stad der blinden’ weer in een heel ander licht. In de plot die ik hier (http://en.wikipedia.org/wiki/The_Day_of_the_Triffids) las, zag ik overeenkomsten met wat Saramago heeft geschreven. Nu ben ik toch wel benieuwd naar de achtergronden van Saramago’s boek. Liever lees ik boeken zonder die kennis, want ik vind dat een boek op zichzelf moet kunnen staan, maar in dit geval ben ik toch geneigd daarnaar wat meer onderzoek te doen. Later meer! En dank je voor je reactie (ben blij dat je er weer bent!!).
    @Linda: ik denk dat King wel de meest aangewezen schrijver is om daar een geweldige thriller van te maken! Ik kan me voorstellen dat je nu anders kijkt, als auteur! Bij mij draait het om geloofwaardigheid. Als ik een auteur (of regisseur / acteur) niet geloof, kan ik me ook niet door het verhaal laten meeslepen. Een boek of toneelstuk moet me zodanig boeien dat ik er nog weken op kan teren (bij wijze van spreken) en bij dit boek was ik blij dat ik het uit had. Dank je wel voor je reactie!!
    @Henk: dank je wel voor je reactie!

  9. jacopone zegt:

    Ik moest bij jouw recensie, waar ik wel blij mee ben, ook onmiddellijk denken, net als easywriter, aan The day of the Triffids, maar gezien het sombere karakter van De stad der blinden betwijfel ik of ik dat helemaal uit zal lezen. Ik ga het wel proberen.
    Groet, Jaco

  10. ramirezi zegt:

    Het fijne van een boek vind ik juist dat het altijd op me ligt te wachten totdat ik er weer verder in wil. Een goed boek zit steeds in mijn achterhoofd en als ik het weer pak dan kan ik zo verder lezen. Wel moet ik uitgerust zijn om lekker te kunnen lezen – na een drukke dag lukt het niet. En het laagje beschaving wordt steeds dunner, denk ik wel eens….

  11. solvejg zegt:

    Jacopone, ik ben ook erg benieuwd wat je ervan gaat vinden! Dat een boek je woest kan maken of ongemakkelijk kan laten voelen, dat is ook een verdienste van de schrijver!! Groet terug!
    @rami: dat heb ik ook wel, maar ik merk ook dat ik dan toch de draad soms kwijt raak, vooral als ik die draad zoek om er een stukje over te schrijven (dat dan weer wel!). Het heerlijkst is natuurlijk als je relaxed op de bank of lekkere stoel een paar uur achter elkaar kunt doorlezen….

  12. kamira zegt:

    sol Er is vandaag wer geel uitgevonden bij de zangvogels Kwam vanmorgen mijn oren binnenrollen [vroege vogels ]

  13. solvejg zegt:

    He?? Ik begrijp niks van die vogels!!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s