Rubens en Brueghel Samen: een liefdevolle benadering

Voor drie schilderijen ben ik nog een keer gaan kijken naar de tentoonstelling ‘Rubens & Brueghel Samen’. Twee weken geleden werd ik er rondgeleid en dat was een zeer aangename en leerzame ervaring. Al die tijd sinds mijn eerste bevindingen over deze expositie, zat ik te popelen om het werk in het echt te zien. Ongelooflijk hoe anders een schilderij is als je het voor je ziet. Hoe goed en gedetailleerd foto’s ook zijn, die kleurschakeringen, die verfaanzetjes, die likjes wit, de schaduwen, zijn absoluut niet op een tweedimensionaal plaatje vast te leggen. De achtergrondinformatie die ik van de rondleidster kreeg, had ik voor een deel al zelf gelezen in de catalogus die ik al ruim van te voren had gekocht. En toch is het anders als iemand die er voor doorgeleerd heeft je al die wederwaardigheden vertelt. Je krijgt inzicht in de wereld waarin de schilders leefden, hun opdrachtgevers en hun innige samenwerking. Over het aardse paradijs en de zondeval van Adam en Eva had ik in mijn eerdere logje al verteld. Het is een prachtig schilderij. Niet zo groot als ik had verwacht, maar zo prachtig geschilderd. De figuren die door Rubens zijn geschilderd in harmonie met de natuur en de dieren die Brueghel heeft geschilderd. Liefdevol is het woord dat bij me opkomt als ik naar dat werk kijk. Dat is niet het schilderij waarvoor ik terugging. Immers, het is in het bezit van het Mauritshuis, dus kan ik het ook nog na januari volgend jaar blijven terugzien.

Ik ging terug voor drie schilderijen die een diepe indruk op me maakten toen ik er voor het eerst voorstond: ‘Flora en Zephyrus’, ‘Pan en Syrinx’ en ‘Diana’s terugkeer van de jacht’. De eerste twee zijn van de hand van Rubens en Brueghel en de derde is gemaakt door Rubens en Frans Snijders, met wie hij ook een aantal werken samen heeft geschilderd.

Flora en Zephyrus gaat over de liefde tussen de god van de wind en de godin van de lente, Flora. Het is een verhaal dat ook in de Metamorfosen van Ovidius staat. Het is ook het centrale thema in ‘La Primavera’ van Botticelli, die de metamorfose van Chloris in Flora letterlijk weergeeft. Het schilderij van Rubens en Brueghel is zo fenomenaal mooi. Ik heb er staan turen naar de huid van Flora, hoe met minimale kleurschakeringen verf huid wordt. Flora zit midden tussen haar bloemen en putti (naakte jongetjes) die bloemen voor haar oprapen. De bloemen die door Zephyrus vanuit een mand in haar schoot worden geschonken. Zephyrus zelf is heel delicaat geschilderd, bijna doorzichtig. Je ziet hem als het ware bewegen, aan komen waaien om zijn geliefde met bloemen te tooien. Een van zijn vleugels is zelfs ‘niet helemaal scherp’. Aan de linkerkant van Flora staat een muur en daarop zijn ook afbeeldingen geschilderd. Vaag kun je de roof van Europa zien en ook Pan en Syrinx, een verwijzing naar het andere schilderij in dezelfde ruimte.

Pan en Syrinx is een veel kleiner formaat schilderij. Het is prachtig om te zien hoe Rubens en Brueghel dit samen gemaakt moeten hebben. De uitsparing voor de figuren en zodra die af waren, de afwerking van Brueghel met grassprietjes over de benen van Pan. De god Pan, zo gaat het verhaal, is tot over zijn oren verliefd op Syrinx (zie hier voor detail), die niets van hem wil weten. En geef haar eens ongelijk, want Pan was een notoir lelijke man.

Ook dit verhaal is te lezen in de Metamorfosen van Ovidius (zoek op ‘Syrinx‘). Hoe het precies komt en wie precies de metamorfose gestalte geeft, is me bij het lezen van talrijke tegenstrijdige informatie niet helemaal duidelijk geworden. Wel is duidelijk dat Syrinx niet geïnteresseerd is in Pan en voor hem wegvlucht in de richting van de rivier. Haar roep om hulp wordt verhoord en zij wordt veranderd in riet. Het enige dat Pan uiteindelijk te pakken krijgt, is het riet, dat zo prachtig ruist. Het geluid van het riet doet hem een stengel afsnijden; hij verdeelt de stukken en bindt ze samen, waarmee de panfluit geboren is (dat is één van de verhalen over de ontstaansgeschiedenis van de panfluit). Ook bij dit schilderij heb ik verwonderd staan kijken naar de details van het hoge riet, de vogels die met de vluchtende Syrinx lijken mee te vliegen en de lokkende rivier op de achtergrond. Dichtbij het schilderij zie je dat Pan Syrinx al heel dicht genaderd was: hij heeft een stuk van haar doorzichtig lijkende gewaad vast; toch ontglipt ze hem uiteindelijk.

Syrinx was een van de nimfen van Diana, de godin van de jacht. Het derde tafereel waarvoor ik terugkwam is, vind ik, ook zeer indrukwekkend. Het is, zoals gezegd het resultaat van de samenwerking van Rubens en Frans Snijders. Het is ‘Diana’s terugkeer van de jacht’ (zie hier voor een detail). We zien in het midden van het schilderij een dame met een ontblote borst en een prachtig rood gewaad. In haar handen houdt ze zojuist geschoten wild. Achter haar staan nimfen, die eveneens wild dragen. Naast haar staan twee van haar honden. Links zien we satyrs, medestanders van de god Pan en wie weet, Pan zelf. Ze proberen met fruit de kuise godin te verleiden. Zij kijkt hen echter niet aan en is volledig in zichzelf gekeerd. Hooguit valt er een minzame glimlach op haar gezicht te bekennen.

detail diana's terugkeerEen van haar nimfen kijkt ons recht aan en het lijkt of ze ons in het beeld wil betrekken en je ziet haar denken: dat gaat hen niet lukken!

Ik heb tot aan de grens van het betamelijke met mijn neus boven op dit schilderij gestaan. Het lijkt of mijn ogen het steeds beter gaan zien. Steeds verder onder de lagen van een schilderij zien. Hoe het rood van het gewaad van de kuise godin geschilderd is: een likje rozerood om een plooi aan te geven, een flinke lik donkerrood om de schaduw te maken, de huid van het gezicht waarin een lichte blos van opwinding lijkt door te schijnen. Opwinding over de geslaagde jacht en misschien een blosje omdat ze zich stiekem verkneukelt over de vergeefse amoureuze moeite.

©Solvejg, 17 november 2006

Bronnen:
Het Mauritshuis heeft op de site alle werken (klein) afgebeeld. Voor Flora en Zephyrus: klik op de link in de tekst of hier.
De catalogus ‘Rubens & Brueghel Samen’ is echt prachtig. Erg mooie foto’s en details en uitleg over de ontrafeling van beider samenwerking. Ook de tentoonstelling is erg mooi ingericht. Voldoende licht op de schilderijen en weinig weerkaatsing van het licht. Een liefdevolle tentoonstelling, passend bij de vriendschapsrelatie die men uitbeeldt door de verzameling van deze werken. Een aanrader.

De tentoonstelling is te zien tot 28 januari 2007.

Kunstschrift 5/2006 is getiteld: Quatre mains: één werk, twee meesters. Naast Rubens en Brueghel worden ook andere samenwerkingen besproken, zoals die van Masacio en Masolino, die in de jaren 1424-1427 de frescodecoratie van de Brancaccikapel van de Santa Maria del Carmine kerk in Florence hebben geschilderd en de Vlaamse schilders Quinten Metsys en Joachim Patinir, die ‘de verzoeking van de heilige Antonius’ (ca 1522) schilderden, dat als een van de schatten van het Prado in Madrid wordt beschouwd.

Dit bericht werd geplaatst in Den Haag, Kunst, Volkskrantblog. Bookmark de permalink .

9 reacties op Rubens en Brueghel Samen: een liefdevolle benadering

  1. Prometheus zegt:

    Mooie bijdrage, Solvejg! Ben jaren geleden nog eens in een ontstellend groot museum in Brussel (?) geweest met veel werken van beide meesters. Moet ik weer eens heen, zo prachtig.
    Dank!

  2. K zegt:

    "En geef haar eens ongelijk, want Pan was een notoir lelijke man". Hij was niet alleen lelijk, maar had ook nog eens bokkenpoten, waardoor hij wat duivels had.
    Prachtig hoe jij vanuit je fascinatie voor de schiderijen je bevindingen overbrengt, Solvejg.

  3. Ramirezi zegt:

    Ja, duidelijk een blosje – erg mooi allemaal…

  4. Eline zegt:

    Mijn hoofd is moe, neemt jouw tekst niet meer op. En die is het wel waard, gelezen te worden (zover was ik tenminste gekomen). Ik kom morgen terug hoor Solvejg. Hierbij alvast twee aanbevelingen voor jou.

  5. Flaxorca zegt:

    Zo kan men zelfs op lange afstand genieten van deze schilderijen. Dank

  6. ridder zegt:

    dag sol,
    mooie bijdrage!
    krijg erg veel zin om naar het mauritshuis te gaan.

  7. RITA&SITA zegt:

    Prachtige aflevering!

  8. Eline zegt:

    Complimenten, Solvejg! Wat heb je deze prachtige schilderijen liefdevol beschreven.

  9. Solvejg zegt:

    @Prometheus: misschien was dat hetzelfde museum waar ik ook ooit was, helaas was dat op die dag gesloten. Wel een hele leuke dag in Brussel doorgebracht, maar voor het kijken naar kunst een beetje jammer 🙂 Bedankt voor je reactie!
    @K: zo lelijk als de duivel dus eigenlijk 🙂 Dank je voor je compliment.
    @Ramirezi: dank je
    @Eline: je bent teruggekomen! En bedankt voor je complimenten!
    @Flaxorca: jij ook bedankt en graag gedaan!
    @ridder: doen, echt het is de moeite waard. Dagje den Haag aan vastplakken!
    @RITA&SITA: ah, leuk, een nieuw duo. Bedankt voor de reactie!
    @Allen: ook erg bedankt voor de aanbevelingen. Daardoor bleek ik een deel van de dag op de voorpagina gestaan te hebben. Fijn dat ik daardoor ‘in the picture’ stond met deze recensie.
    Groet!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s